Zapraszamy do obejrzenia nagrania webinarium i lektury powiązanego z nim artykułu, które przygotował Przemysław Waczyński w ramach projektu Miesiące Tematyczne z LABiBem.
Większość z nas swój pierwszy kontakt z kulturą i edukacją artystyczną miała nie w wielkich instytucjach, takich jak Muzeum Narodowe czy Zamek Królewski, ale w małych miejscowościach – w lokalnych bibliotekach, domach i ośrodkach kultury. To właśnie tam, każdego dnia, na tzw. „pierwszej linii” pracownicy kultury zmagają się z wyzwaniami organizacyjnymi, finansowymi i społecznymi, aby promować czytelnictwo, edukację artystyczną i aktywizować społeczność lokalną.
Rola lokalnych instytucji kultury
Biblioteki i ośrodki kultury w mniejszych miejscowościach to prawdziwe centra życia społecznego. W praktyce pełnią wiele funkcji, od bycia miejscem spotkań i edukacji, po organizację wydarzeń kulturalnych i artystycznych. W 2022 roku działało w Polsce aż 3958 domów, ośrodków i centrów kultury oraz świetlic, które zorganizowały 227,3 tys. imprez z udziałem 27,3 mln uczestników. Większość z tych placówek (61%) działa na terenach wiejskich, gdzie potrzeby są szczególnie duże, a zasoby ograniczone. Podobna sytuacja dotyczy bibliotek – w 2023 roku ponad 64% z 7570 działających placówek znajdowało się na wsiach, obsługując miliony czytelników.
Picasso, disco polo i pieczona świnia…
Lokalne biblioteki i ośrodki kultury to miejsca o niezwykłej wszechstronności, odpowiadające na różnorodne potrzeby społeczności. Są przestrzeniami kultury i edukacji, które jednocześnie pełnią rolę kina, gdzie można obejrzeć filmy, oraz galerii prezentującej prace lokalnych artystów. To także teatr i opera, ponieważ odbywają się tam spektakle i koncerty, a jednocześnie szkoła artystyczna oferująca warsztaty plastyczne, muzyczne czy taneczne. Pełnią również funkcje wydawnictw promujących lokalną twórczość literacką, muzeów gromadzących przedmioty i dokumetujacy historię regionu, a także centrum aktywności lokalnej czy młodzieżowej, które angażują mieszkańców w działania społeczne. Nierzadko stają się także punktem informacji turystycznej, wspierającym promocję lokalnych atrakcji.
Te instytucje niestety często też są czymś więcej niż tylko jednostkami odpowiadającymi za kulturę. W niektórych przypadkach odpowiedzialne są za plaże, stadiony, parki, bseny. Zajmują się prowadzeniem przedszkoli, przygotowują zawody sportowe i rekreację. Niekiedy działają jako restauracje albo punkty konsultacji prawnych, gdzie mieszkańcy szukają pomocy. Mogą również służyć jako sala obrad rady miejskiej, magazyn przechowujący materiały, a nawet hotel czy sklep, wspierające turystów i lokalne inicjatywy.
Jakie wyzwania stoją przed pracownikami kultury?
Praca w lokalnych instytucjach kultury to codzienne zmaganie się z ograniczeniami, do których głównie należą:
• Brak środków finansowych i trudności w ich pozyskiwaniu.
• Brak odpowiedniej kadry – zarówno w liczbie pracowników, jak i ich kompetencjach.
• Problemy lokalowe – niewystarczająca przestrzeń, złe wyposażenie.
• Brak zrozumienia misji ze strony lokalnych władz oraz mieszkańców, których oczekiwania mogą odbiegać od możliwości i celów instytucji.
• Szeroki zakres zadań – instytucje te często muszą działać jak wielofunkcyjne centra, pełniąc rolę kina, galerii, teatru, a nawet sali weselnej czy punktu informacji turystycznej.
Jak sprostać tym wyzwaniom?
To bardzo trudne, ale warto próbować.
- Pozwolić sobie na działanie i inspirowanie się
Częstym problem w małych instytucjach kultury jest brak wiary w możliwość wprowadzania zmian. Warto próbować nowych rozwiązań i dać sobie zgodę na inspirowanie się oraz wprowadzanie zmian. Warto poświęcić środki na wyjazd sieciujący, szkolenie nawet jeżeli jest niski budżet, a pracy bardzo dużo. Zazwyczaj okazuje się, że praca może poczekać a kilkaset złotych nie zrujnuje budżetu. - Znajomość lokalnych potrzeb i oczekiwań
„Jeśli nie wiesz dokąd zmierzasz, nigdy tam nie dotrzesz…”. Bardzo ważnym elementem działań w małych miejscowościach jest diagnozowanie potencjałów, oczekiwań, potrzeb i możliwości. Zorganizowanie specjalistycznych badań może być zbyt kosztowne, choć czasami warto zainwestować. Alternatywą są prowadzone samodzielnie badania. Nawet zwykła rozmowa z uczestnikami wydarzeń pozwala na poznanie potrzeb. - Działanie na bazie lokalnych tradycji i historii:
Działania kulturalne inspirowane lokalnym dziedzictwem, często angażują i aktywizują lokalną społeczność w trakcie realizacji oraz prezentacji. Mogą to być spotkania o lokalnej historii lub wystawy lub wydawnictwa poświęcone miejscowym postaciom lub wydarzeniom. - Współpraca z lokalnymi partnerami
Szkoły, organizacje pozarządowe i parafie w małych miejscowościach często odgrywają kluczową rolę i są w centrum zaintresowania i życia społecznego. Warto wykorzystywać ten potencjał do wspólnych działań czy do wsparcia promocji. Ważnym partnerem powinien być lokalny biznes. Firmy mogą udzielać wsparcia finansowego, rzeczowego lub logistycznego co ułatwia działania. - Różnorodna oferta
W małych miejscowościach oferta powinna być różnorodna. Biblioteka czy ośrodek kultury to miejsce, gdzie mieszkańcy często mają jedyną możliwość spotkania się teatrem, muzyką na żywo czy autorem książek. Nim szersze spektrum działań, tym większe prawdopodobieństwo że wezmą w nich udział różne osoby. - Działania na rzecz integracji społecznej
Wydarzenia wspólnotowe takie jak pikniki, jarmarki, czy festyny mogą wzmocnić więzi między mieszkańcami, a także przyciągnąć osoby, które na co dzień nie uczestniczą w życiu kulturalnym. Projekty partycypacyjne angażujące mieszkańców w proces organizacji wydarzeń, np. jako wolontariuszy, sprawia że czują się oni współodpowiedzialni i zostają ambasadorami w lokalnej społeczności, co ułatwia docieranie do potencjalnych uczestników. - Promocja i docieranie do uczestników
W małych miejscowościach skutecznym kanałem komunikacji mogą być lokalne gazety, portale informacyjne oraz media społecznościowe (np. grupy na Facebooku). Warto wykorzystać również ogłoszenia parafialne i tablice informacyjne. Jednym z najlepszych narzędzi jest również poczta pantoflowa: W mniejszych społecznościach poczta pantoflowa ma dużą siłę. Osoby przekazujące informację twarzą w twarz są o wiele skuteczniejsze, niż plakaty. Zadowoleni uczestnicy często też polecają udział w wydarzeniach organizowanych przez instytucję kultury. - Budżet i pozyskiwanie funduszy
W mniejszych miejscowościach zazwyczaj dysponuje się mniejszymi środkami, co wymaga kreatywnych rozwiązań podczas działania. Warto starać się o fundusze z programów samorządowych, ministerialnych czy europejskich. Czasami warto nawiązać współpracę z profesjonalnymi osobami, które zajmują się pozyskiwaniem środków. Cennym jest udział w szkoleniach oraz rozmowa z osobami, np. z sąsiednich miejscowści, które pozyskują środki. Często udzielają one rad w ramach współpracy instytucji. - Współpraca z artystami i animatorami
W małych miastach często liczba profesjonalnych artystów jest nieduża i są oni bardzo dobrze znani lokalnym uczestnikom wydarzeń. By urozmaicić ofertę lub ją wzbogacić warto zapraszać twórców spoza trenu działań. Warto też nawiązywać współpracę z organizacjami i animatorami niezależnymi, którzy często szukają lokalnych partnerów. Podczas tych działań nie należy zapominać osobach działających i tworzących na miejscu. - Elastyczność i dostosowanie do warunków
W małych miejscowościach często brakuje profesjonalnych sal koncertowych czy teatrów. Warto wykorzystać różne przestrzenie, jak szkoły, biblioteki, a nawet przestrzenie prywatne np. hale, stodoły, świetlice czy wiaty. W zależności od pory roku, organizowanie wydarzeń na świeżym powietrzu (latem) lub w kameralnych przestrzeniach (zimą). - Udział w spotkaniach branżowych – lokalnych i ogólnopolskich
Działając w małej miejscowości warto brać udział w spotkaniach branżowych. To tam można wymienić się doświadczeniami, skorzystać z polecenia rozwiązań, które można wcielać u siebie. To również przestrzeń do nawiązywania lokalnych partnerstw mających na celu realizację jakiegoś zadania np. współdzielenia kosztów przy wspólnym zapraszaniu artystów. - Monitorowanie i ewaluacja
Ważne jest, aby po każdym działaniu zbierać opinie uczestników, co pozwala na ulepszanie kolejnych działań. Warto też po realizacji każdego wydarzenia, głównie cyklicznego zrobić notatkę, w której zapisane zostaną refleksje nad tym co wyszło, co nie wyszło i jak można to ulepszyć w przyszłości.
Lista wybranych projektów i programów, które są wsparciem dla lokalnych ośrodków kultury
Re-Animuj Się – warsztaty dla bibliotekarzy organizowane przez stowarzyszenie Labib.
Bardzo Młoda Kultura – lokalne edycje programu mającego na celu wzmocnienie działania skierowane na młodzież (warsztaty, regranting).
Z klasyką przez Polskę – program Narodowego Instytutu Muzyki i Tańca w ramach którego czołowi muzycy klasyczni występują w małych miejscowościach.
Praktykuj w Kulturze – program Narodowego Centrum Kultury mający na celu organizację praktyk dla studentów i absolwentów kierunków związanych z kulturą.
Teatr Polska – program Instytutu Teatralnego im. Z. Raszewskiego w Warszawie, który ma na celu wystawianie spektakli teatralnych w małych miejscowościach.
Dom Kultury Plus – program Narodowego Centrum Kultury mający na celu stworzenie diagnozy potencjałów oraz realizację inicjatyw społecznych.
Zaproś nas do Siebie – program Narodowego Centrum Kultury wzmacniające kadry ośrodków kultury.
Współpraca z instytucjami wojewódzkimi – często instytucje wojewódzkie prowadzą działania wspierające lokalne ośrodki kultury jak warsztaty, pomoc w organizacji wydarzeń, warsztatów.
Praca na „pierwszej linii” to wyzwanie, ale także ogromna szansa realnego wpływu na życie lokalnej społeczności. Czasami wystarczy niewiele wysiłku, by jeszcze lepiej wykorzystać potencjał swojej instytucji i jej otoczenia.
O autorze
Przemek Waczyński – animator i menadżer kultury, bloger, trener, aktywista kulturalny. Już niemal 15 lat pracuje zawodowo w sektorze kultury. Kultura jest dla niego nie tylko pracą, ale także sposobem na życie. Swoją wiedzę i doświadczenie zdobywał uczestnicząc w dziesiątkach szkoleń, spotkań i wizyt studyjnych w najlepszych ośrodkach kultury w Polsce. Często się nią dzieli z innymi animatorami oraz menadżerami kultury. Stypendysta Ministra Kultury, w ramach którego realizował projekt „Podlaska Sieć Kultury”, trwający do dziś. Animator Programu Dom Kultury Plus Narodowego Centrum Kultury oraz propagator idei partycypacyjnego modelu instytucji kultury, oraz sieciowania kadr kultury.
Członek stowarzyszeń branżowych Labib, Stowarzyszenia Dyrektorów i Dyrektorek Samorządowych Instytucji Kultury oraz Forum Kraków. Koordynator wielu projektów kulturalnych. Aktualnie pracuje w Miejskim Ośrodku Animacji Kultury w Wasilkowie, stale współpracuje z Teatrami Łątek Supraśl oraz Latarnia. Prowadzi blog pwkulturalnie.pl, na którym dzieli się swoimi refleksjami na temat kadr oraz instytucji kultury.
O projekcie
Projekt „12 miesięcy tematycznych z labib.pl” powstał w ramach Programu Rozwoju Bibliotek. Program wspiera tysiące bibliotek publicznych w całej Polsce w pełnieniu roli lokalnych centrów aktywności społecznej. W takich placówkach ludzie spędzają czas, rozwijają swoje zainteresowania, zdobywają nowe umiejętności i wspólnie działają. Program Rozwoju Bibliotek to przedsięwzięcie Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności prowadzone przez Fundację Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. W latach 2009-2015 było realizowane w ramach partnerstwa z Fundacją Billa i Melindy Gatesów.