Sztuczna inteligencja weszła do bibliotek szybciej, niż się spodziewaliśmy. Już nie jest
dodatkiem dla ciekawych technologii, tylko narzędziem, które wpływa na codzienną pracę.
W bibliotekach przybywa obowiązków, projekty się mnożą, a mieszkańcy mają coraz
większe oczekiwania. Z drugiej strony biblioteka nadal bywa jednym z nielicznych miejsc w
lokalnej społeczności, gdzie ludzie szukają spokoju. To obciążenie psychiczne i
organizacyjne spoczywa na pracownikach, którzy codziennie przełączają się między
wieloma rolami.
Dlatego rozmowa o AI przestaje dotyczyć przyszłości, a zaczyna dotyczyć odporności.
Technologia staje się sposobem na odciążenie, o ile korzysta się z niej świadomie i z
zachowaniem zdrowych granic.
Dobrostan pracowników bibliotek: elastyczność, która trzyma człowieka w pionie
W psychologii dobrostan opisuje zestaw umiejętności, które pomagają wracać do
równowagi. Nie chodzi o pozytywne myślenie ani dobre samopoczucie. Osoby o wysokim
dobrostanie przeżywają stres tak samo jak inni.
W polskich badaniach, w tym w narzędziu Wellbeing Score, najsilniej z dobrostanem
korelują relacje, zdrowie fizyczne oraz poczucie sprawczości w codziennych zadaniach.
Niewyspany pracownik, przeciążony mnogością obowiązków, traci tę sprawczość szybciej
niż mu się wydaje. Dla bibliotek ma to szczególne znaczenie. Nasza praca to ciągłe
przechodzenie między rolami: od edukatora, przez organizatora, po osobę wspierającą
emocjonalnie mieszkańców. To wymaga ciągłej regulacji i umiejętności zatrzymania się
choćby na moment.
Sześć obszarów równowagi, które warto śledzić
W praktyce na równowagę wpływają obszary, które można wspierać małymi krokami.
Zdrowie fizyczne: sen, regeneracja, ruch. Nawet dziesięć minut uważnego ruchu dziennie
poprawia nastrój i elastyczność poznawczą.
Zdrowie psychiczne: elastyczność psychologiczna i regulacja stresu.
Wewnętrzny spokój: zdolność zatrzymania się i regulowania pobudzenia.
Komfort życia: stabilne warunki pracy. Tu wiele zależy od systemu, ale świadomość wpływu
jest ważna.
Relacje: wsparcie, przynależność, jakość kontaktów. To obszar najsilniej powiązany z
dobrostanem w polskich danych.
Kontakt z naturą: światło dzienne, zieleń, przebywanie na zewnątrz.
W części tych obszarów technologia może dziś skutecznie wspierać codzienną praktykę
dbania o siebie.
Jak AI wspiera zdrowie i emocje?
Na poziomie fizycznym aplikacje analizujące sen (np. Sleep Cycle) pozwalają rozpoznać
wzorce, które łatwo ignorujemy. Narzędzia typu Calm czy Balance pomagają regulować
pobudzenie krótkimi interwencjami oddechowymi. W obszarze ruchu inteligentne aplikacje
treningowe dobierają ćwiczenia do poziomu energii, co jest przydatne w pracy siedzącej i
nieregularnej. W emocjach coraz większą rolę odgrywają aplikacje dziennikowe, które nie
wymagają pisania, na przykład Daylio. Tworzą materiał do autorefleksji, rozpoznawania
powtarzających się emocji czy napięć. Pamiętajcie, że to nie terapia i nie może nią być, ale
działa jako wsparcie w samoobserwacji. Modele językowe, takie jak ChatGPT, pełnią
podobną funkcję: porządkują myśli, pomagają analizować opcje, wspierają w organizacji
dnia. Kluczem jest świadomość granicy. AI nie widzi człowieka i nie zastąpi relacji.
AI w pracy bibliotekarza: porządkowanie informacji i ulga poznawcza
W codziennej pracy bibliotek powtarzalnych zadań jest mnóstwo: streszczenia, notatki,
opisy wydarzeń, przygotowywanie rekomendacji, materiały edukacyjne. AI radzi sobie z
tym świetnie. Usprawnia przepływ informacji, porządkuje treści, proponuje kategorie,
tworzy szkice.
Korzyść dla dobrostanu jest oczywista. Pracownik nie spala energii na czynnościach, które
nie wymagają twórczej obecności. Może skupić się na kontakcie z ludźmi, edukacji i
budowaniu relacji, elementach pracy, które tworzą sens i poczucie wpływu.
W promocji biblioteki AI porządkuje kalendarz treści, tworzy konspekty postów, szkice
newsletterów czy propozycje opisów wydarzeń. To szczególnie pomocne w małych
zespołach, gdzie jedna osoba łączy kilka funkcji.
W edukacji pomaga opracować quizy, materiały na zajęcia, scenariusze lekcji o technologii.
Dzięki temu biblioteka może zwiększać zakres działań bez zwiększania obciążenia
pracowników.
Dobre praktyki: jak korzystać z AI, żeby naprawdę pomagała
Mądre korzystanie z AI opiera się na kilku jasnych zasadach. Treści trzeba sprawdzać i
traktować jako propozycje, a nie źródło prawdy. Automatyzować warto tylko to, co
rutynowe. Nie wrzucać danych wrażliwych. Pamiętać o odpowiedzialności merytorycznej,
ona nadal leży po stronie człowieka. Najważniejsze elementy pracy pozostają w rękach
bibliotekarzy: relacja, interpretacja, kontekst, intuicja zawodowa i etyka. To obszary,
których technologia nie zastąpi.
Wyzwania i etyka: o czym trzeba pamiętać
AI podnosi pytania o prywatność, uprzedzenia algorytmiczne, zbyt duże poleganie na
technologii i nierówny dostęp do narzędzi cyfrowych. Biblioteki mogą być miejscem, gdzie
te tematy są omawiane spokojnie i z wyjaśnieniem. To duża przewaga nad chaotyczną
informacją z internetu.
W psychologii zwraca się uwagę na jeszcze jedną sprawę. Jeśli technologia zaczyna
zastępować kontakt z ludźmi, prowadzi do izolacji. Dlatego warto regularnie sprawdzać, czy
sposób korzystania z narzędzi naprawdę wspiera człowieka.
Biblioteka jako przestrzeń cyfrowej równowagi
Biblioteki mogą stać się miejscem, które uczy higieny cyfrowej i świadomego korzystania z
technologii. Mogą prowadzić zajęcia o algorytmach, warsztaty o zdrowych nawykach
cyfrowych, a także pomagać mieszkańcom przeszukiwać świat informacji bez przytłoczenia.
Pytanie, które warto zadawać sobie regularnie
„Jakiego wsparcia potrzebuję od technologii, żeby pracować i żyć zdrowiej?”
Odpowiedź zmienia się w zależności od etapu życia i obciążenia. Samo zadawanie tego
pytania zwiększa świadomość i chroni zasoby. Praca bibliotekarzy jest wymagająca, a AI
używana z głową, może sprawić, że będzie lżejsza, a energia zostanie tam, gdzie jest
najbardziej potrzebna: w relacjach i codziennym kontakcie z ludźmi.
tekst: Ewa Ciotucha