Akademia Odważnego Bibliotekarza to kluczowy etap projektu „Biblioteka zaangażowana. Kultura i edukacja przeciwko nienawiści” – inicjatywy, która powstała z potrzeby wzmocnienia bibliotek i osób w nich pracujących w obliczu narastającej polaryzacji społecznej. Jak podkreśla prezeska Stowarzyszenia LABiB, Natalia Gromow, projekt wyrósł z „czystej potrzeby uzbrojenia bibliotek oraz pracujących w nich osób w narzędzia do działań przeciwko przeźroczystości i bierności wobec postępującej polaryzacji społecznej”.
Biblioteki pod presją – diagnoza, która nie pozwala milczeć
Punktem wyjścia dla projektu była diagnoza „Barometr zaangażowanej biblioteki”, w której aż 19% osób respondenckich w ciągu dwóch ostatnich lat doświadczyło presji związanej z podejmowaniem tematów ważnych społecznie. Jeszcze bardziej niepokojący okazał się efekt mrożący – prewencyjna rezygnacja z działań, które mogłyby wywołać kontrowersje, na rzecz „przysłowiowych konkursów plastycznych o jesieni”.
Jak zauważa Gromow, takie praktyki sprawiają, że biblioteki „przestają być miejscami ważnymi i bezpiecznymi, a zasłanianie się obiektywizmem i profesjonalizmem (…) czyni nas słabszymi wobec radykalnych wpływów”. Tymczasem to właśnie biblioteka publiczna może być przestrzenią, w której kultura staje się pomostem ponad podziałami. Warunkiem jest jednak odwaga – rozumiana nie jako ryzykowny skok w nieznane, lecz jako „świadoma chęć zaangażowania w rzeczy ważne i trudne (…) oraz tarcza w postaci wiedzy i kompetencji”.
Akademia – intensywny trening odpowiedzialnego dialogu
W ramach projektu LABiB zorganizował otwarty cykl webinarów, a następnie przeszedł do praktyki – tworząc Akademię Odważnego Bibliotekarza, w której udział wzięło 16 liderek z bibliotek w całej Polsce. Akademia była przestrzenią intensywnej pracy nad tym, czym współcześnie jest biblioteka i jaka odpowiedzialność wiąże się z jej społeczną rolą.
Trener Marcin Karwowski podkreśla, że dziś biblioteki „stają się jednymi z ostatnich miejsc, w których można ćwiczyć kulturę rozmowy – uważnej, opartej na faktach, wzajemnym szacunku i gotowości do wysłuchania drugiej osoby”. Jednocześnie zaznacza, że otwartość nie oznacza akceptowania przemocy: „Biblioteka powinna chronić przestrzeń dla różnorodnych perspektyw, ale nie ma w niej miejsca na mowę nienawiści, rasizm, homofobię ani inne formy dyskryminacji”.
Podczas Akademii uczestniczki pracowały na tekstach kultury, podejmując tematy trudne, ale kluczowe dla współczesnego dyskursu: tożsamość, doświadczenia osób LGBTQIA+, przemoc domową, zdrowie psychiczne, uzależnienia czy mechanizmy uprzedzeń. Nie chodziło o szukanie prostych odpowiedzi, lecz o rozwijanie kompetencji prowadzenia rozmów odpowiedzialnych, empatycznych i opartych na wiedzy.
ODNOWA – model odwagi i bezpieczeństwa
Centralnym elementem Akademii był model ODNOWA, stworzony przez Monikę Schmeichel‑Zarzeczną. Jak mówi autorka, ODNOWA powstała z potrzeby połączenia dwóch wartości, które często przedstawia się jako sprzeczne: „odwagi w podejmowaniu trudnych tematów oraz troski o bezpieczeństwo osób uczestniczących w rozmowie”.
Model prowadzi uczestników przez sześć etapów: Otwarcie – Doświadczenie i dylemat – Namysł krytyczny – Opowieść i perspektywy – Wspólne spojrzenie – Autorefleksja. Nie służy dochodzeniu do jednego „właściwego” wniosku. Jego celem jest tworzenie warunków do uważnej rozmowy, lepszego rozumienia różnych perspektyw i rozwijania zdolności pozostawania w dialogu mimo różnic.
Podczas Akademii 16 bibliotekarek uczyło się, jak wykorzystywać teksty kultury jako punkt wyjścia do rozmów o uprzedzeniach, tożsamości, przemocy czy zdrowiu psychicznym. Jak podkreśla Schmeichel‑Zarzeczna, prawdziwy test dopiero nadejdzie: „To właśnie tam ODNOWA będzie naprawdę sprawdzana – w żywych rozmowach, lokalnych napięciach i spotkaniach osób, które nie zawsze myślą podobnie, ale mogą spróbować lepiej się usłyszeć”.
Przed nami etap wdrożeń
Uczestniczki Akademii przygotowują obecnie 16 autorskich warsztatów, które zostaną przeprowadzone w lokalnych społecznościach w całej Polsce. To moment, w którym model ODNOWA spotka się z rzeczywistością – z różnorodnością doświadczeń, emocji i lokalnych kontekstów.
Efekty pracy liderek, wnioski z wdrożeń oraz Narzędziownik Odważnego Bibliotekarza zostaną zaprezentowane podczas konferencji podsumowującej projekt, która odbędzie się jesienią w Gdyni.
Projekt ” Biblioteka Zaangażowana. Kultura i edukacja przeciwko nienawiści.” otrzymał dofinansowanie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
