Przez lata patriotyzm bywał sprowadzany do wzniosłych haseł, defilad i akademii. Uroczystości „z
pompą” oddalały to pojęcie od codzienności, czyniąc je nieprzystępnym. Czas na redefinicję – patriotyzm
powinien stać się konkretnym, codziennym działaniem, a nie jedynie okazjonalnym gestem. Współczesne,
alternatywne podejście do patriotyzmu odrzuca fałszywą ceremonialność na rzecz rzetelnej pracy na rzecz
wspólnoty. Miłość do Ojczyzny mierzona jest tu nie deklaracjami, lecz realnym zaangażowaniem w życie
społeczne, obywatelskie i lokalne. Nowoczesny patriotyzm można ująć w trzech kluczowych obszarach,
które tworzą kompleksowy program na rzecz budowania silnej tożsamości w duchu odpowiedzialności za
wspólne dobro.
Patriotyzm obywatelski: fundament odpowiedzialności
Odpowiedzialność wobec państwa i jego instytucji to najmniej efektowny, ale najbardziej fundamentalny
wymiar miłości do ojczyzny – szacunek dla prawa i porządku. Wyraża się przez świadome głosowanie
jako nie tylko spełnienie obowiązku, ale proces rzetelnej analizy programów, kandydatów i dokonanie
wyboru w oparciu o wiedzę, a nie emocje. Daje to świadomość, że państwo to my. Niemniej istotne jest
płacenie podatków oraz traktowanie ich jako inwestycji w dobro wspólne (szkoły, szpitale, drogi,
bezpieczeństwo), a nie jako trybut wrogiemu rządowi. Jest to akt solidarności i zaufania do systemu. Na
koniec najbardziej podstawowe: przestrzeganie prawa od drobnych przepisów ruchu drogowego, po
zasady etyki w biznesie. Państwo jest silne siłą praworządności swoich obywateli.
Patriotyzm społeczny: siła empatii i współpracy
Patriotyzm nie może istnieć bez empatii i zaangażowania w relacje międzyludzkie. Ojczyzna to przede
wszystkim wspólnota ludzi. Dlatego podejmowanie i rozwijanie wolontariatu, poświęcenie swojego czasu
i umiejętności dla innych bez oczekiwania nagrody oraz działanie na rzecz lokalnych organizacji czy
pomoc osobom mniej samodzielnym jest wyrazem miłości Ojczyzny. Podobnie, jak wspieranie słabszych,
czyli przeciwdziałanie wykluczeniu, dbałość o równość i godność każdego członka społeczeństwa. Jest
nim również zaangażowanie wspólnotowe jako aktywny udział w życiu osiedla, wsi czy miasta,
organizowanie sąsiedzkich spotkań, udział w konsultacjach społecznych, budowanie kapitału
społecznego.
Patriotyzm kulturowy i lokalny, czyli troska o region i najbliższe otoczenie
Miłość do kraju najpierw rodzi się z miłości do miejsca, w którym się żyje. Patriotyzm lokalny to troska o
dziedzictwo regionu, pielęgnowanie tradycji i historii regionu: odkrywanie lokalnych bohaterów,
zabytków, obyczajów oraz zachowywanie i przekazywanie tej wiedzy społeczności. Nasz świat jest
tworzony przez język, którym się posługujemy. Dlatego wyrazem głębokiego patriotyzmu jest także
szacunek do języka ojczystego, dbałość o jego poprawność i bogactwo. Miłość do ojczyzny pierwotnie
była przywiązaniem do ziemi należącej do rodziny (ojcowizny). Z tego powodu jako akty patriotyczne
traktujemy akcje ekologiczne będące wyrazem troski o czystość środowiska naturalnego (lasy, rzeki,
parki) w swojej okolicy. Takim aktem jest także edukacja ekologiczna oraz drobne gesty będące rutyną w
codziennym życiu: segregowanie odpadów, dbałość o czystość otoczenia, sprzątanie po sobie podczas
wypraw w plener.
Praktykowanie patriotyzmu
Jak ten model działa w praktyce? Doskonałym przykładem jest działalność lokalnych instytucji, takich jak
biblioteki, które stają się centrami nowego, aktywnego patriotyzmu.
Gminna Biblioteka Publiczna w Nowym Warpnie pokazuje, że historię można celebrować, unikając
sztywnej formy. Zamiast uroczystości i akademii z okazji rocznic i świąt państwowych organizuje gry
miejskie i happeningi pozwalające młodzieży fizycznie doświadczyć historii, pracować w grupie i
wspólnie rozwiązywać zagadki związane z kontekstem historycznym. Są one współtworzone z dziećmi i
młodzieżą zrzeszoną w ZHP. Takie wydarzenia pozwalają na zaangażowanie ciała i umysłu, a nie tylko
bierne słuchanie. Ważnymi działaniami są także akcje kulturotwórcze, ekologiczne i społeczne:
organizowanie sprzątania terenu, warsztatów Mozaiki Klimatycznej czy spotkań z lokalnymi twórcami.
Pokazuje przez to, że codzienna praca na rzecz otoczenia jest równie ważnym aktem patriotycznym, jak
udział w oficjalnych obchodach.
Działalność taka dowodzi, że patriotyzm może być otwarty, twórczy i angażujący. W takim ujęciu jest
bliski ludziom i oparty na autentycznej potrzebie poprawy otaczającej rzeczywistości, przez co staje się
realną służbą Ojczyźnie. Dodatkowej wartości nadaje mu fakt, że bazuje on na rzetelnej wiedzy i wspiera
myślenie krytyczne. Nie potrzebuje otoczki politycznej ani ideologicznej, co pomaga w zapobieganiu
konfliktom i agresji powodowanej przez lęk i poczucie zagrożenia ze strony „obcych” oraz dumę z
powodu miejsca urodzenia czy koloru skóry. Rodzi za to dumę z własnych działań.
Rekomendowana bibliografia: patriotyzm a myślenie krytyczne
Refleksyjna postawa patriotyczna wymaga świadomego i krytycznego myślenia oraz pogłębiania wiedzy
na temat mechanizmów państwa i społeczeństwa. Poniżej sugerowana literatura wspierająca
kształtowanie postawy świadomego obywatela:
- Anne Applebaum, Czerwony głód
- Zygmunt Bauman, Płynna nowoczesność
- Janina Bąk, Statystycznie rzecz biorąc. Czyli ile trzeba zjeść czekolady, żeby dostać Nobla.
- Jerzy Bralczyk, 500 zdań polskich
- Przemysław Czapliński, Polska do wymiany : Późna nowoczesność i nasze wielkie narracje
- Marcin Napiórkowski, Władza wyobraźni : Kto wymyśla, co zdarzyło się wczoraj
- Robert Putnam, Samotna gra w kręgle. Upadek i odrodzenie wspólnot lokalnych w Stanach
Zjednoczonych - Raporty/Publikacje Fundacji Batorego
- Timothy Snyder, O tyranii : Dwadzieścia lekcji z dwudziestego wieku
- Piotr Tarczyński, Rozkład : O niedemokracji w Ameryce
Anna Twarowska