Folklor, rozumiany jako zbiór tradycyjnych opowieści, zwyczajów, obrzędów, pieśni i praktyk kulturowych, stanowi jedno z najważniejszych źródeł wiedzy o lokalnej tożsamości i historii społeczności. Biblioteki, jako instytucje kultury, pełnią rolę nie tylko przechowalni wiedzy, ale także przestrzeni animacji społecznej i edukacyjnej. Wykorzystanie folkloru w działalności bibliotek otwiera nowe możliwości w zakresie edukacji kulturowej, integracji społecznej i rozwoju kreatywności uczestników. Dzięki animacji folkloru biblioteki mogą w atrakcyjny sposób przekazywać tradycję kolejnym pokoleniom, jednocześnie dostosowując ją do współczesnych form medialnych i interaktywnych.
Gmina Jastrzębia to gmina wiejska w województwie mazowieckim, w powiecie radomskim. Jej siedzibą jest wieś Jastrzębia – główna miejscowość tego obszaru. Gmina Jastrzębia jest przede wszystkim obszarem o charakterze rolniczym i usługowohandlowym dla lokalnej społeczności. Gmina Jastrzębia przykłada dużą wagę dopielęgnowania kultury lokalnej, folkloru oraz tradycji ludowych. Samorząd wspiera działalność zespołów ludowych, bibliotekę, koła gospodyń wiejskich i organizacje pozarządowe w realizacji wydarzeń kulturalnych i edukacyjnych. Przez takie działania społeczność lokalna nie tylko zachowuje swoje dziedzictwo, ale także aktywnie uczestniczy w życiu kulturalnym, integrując kolejne pokolenia wokół wspólnych wartości i tradycji.
Gminna Biblioteka Publiczna regularnie organizuje spotkania, warsztaty, wystawy oraz imprezy plenerowe, które promują kulturę i tradycje regionu oraz integrują mieszkańców przy wspólnych wydarzeniach. Biblioteka współpracuje z lokalnymi organizacjami, stowarzyszeniami i zespołami ludowymi, co pozwala na szerokie udostępnianie dziedzictwa kulturowego w różnych formach – zarówno artystycznych, jak i edukacyjnych.
Współczesna biblioteka przestała być miejscem ograniczonym do gromadzenia książek.
Stała się przestrzenią edukacji, spotkań społecznych i kreatywnych projektów.
Włączenie folkloru do działań animacyjnych biblioteki pozwala:
- wzmocnić lokalną tożsamość kulturową,
- integrować różne grupy wiekowe,
- zachęcać do aktywnego udziału w kulturze,
- promować kreatywne i edukacyjne formy spędzania czasu.
Gminna Biblioteka Publiczna w Jastrzębi organizuje od kilku lat, wiele wydarzeń związanych z tradycją i folklorem. Są to Dożynki, Inscenizacja Tradycyjnych Żniw, Wykopki, Tradycyjne Potańcówki, Przegląd Zespołów Ludowych – Moc w Tradycji, zadanie „Lekcja na ludowo”
w ramach programu Folk(od)nowa.
Dożynki to tradycyjna polska impreza ludowa, organizowana jako święto plonów, które od wieków stanowi ważny element kultury wiejskiej i rolniczej. Jest to nie tylko okazja do dziękczynienia za zbiory, ale także bogata w symbole uroczystość kultywująca dziedzictwo narodowe, tradycje ludowe i wiejskie wartości. Opróczfundamentalnych elementów dożynek, jakimi jest korowód, konkurs wieńcowy, ośpiewanie wieńców, dzielenie się chlebem wprowadziliśmy jeszcze inne równie ważne elementy. W naszej gminie mamy dużo zespołów ludowych, podczas każdych dożynek jest czas na prezentacje repertuaru każdego z zespołów ludowych. Od kilku lat również organizujemy w formie konkursu widowisko – rżnięcie drewna tradycyjną piłą, ubijanie masła w tradycyjnych maselnicach oraz młócenie zboża cepami. Są to elementy wydarzenia dożynkowego bardzo widowiskowe, ale dbamy również o to by cały czas były kultywowane, a młode pokolenie uczestniczące w wydarzeniu mogło zobaczyć, jak to kiedyś takie czynności były wykonywane.
Inscenizacja Tradycyjnych Żniw w Gmina Jastrzębia to coroczne, plenerowe wydarzenie kulturalne organizowane najpierw w Mąkosach Nowych i Dąbrowie Jastrzębskiej, następnie w Wolskiej Dąbrowie – miejscu o bogatych tradycjach rolniczych, które na stałe wpisało się w kalendarz imprez gminnych jako forma upamiętnienia i celebrowania dawnego rytmu życia na wsi. Czym jest inscenizacja żniw? Inscenizacja polega na odtworzeniu tradycyjnych prac żniwnych, tak jak wyglądały one przed wiekami – bez nowoczesnych maszyn, w strojach z epoki. Widzowie mają okazję zobaczyć krok po kroku, jak: kobiety koszą zboże sierpami, mężczyźni pracują kosami, snopki są wiązane i ustawiane w typowe kopki, dodatkowo w widowisku wykorzystuje się wóz konny, który dodaje autentycznego klimatu dawnych żniw.
Wydarzenie to ma zarówno edukacyjny, jak i rozrywkowy charakter. Poza pokazami prac żniwnych organizatorzy przygotowują: występy zespołów ludowych, stoiska gastronomiczne KGW oraz konkursy. Inscenizacja tradycyjnych żniw to nie tylko atrakcja turystyczna, ale także żywa lekcja historii i kultury wiejskiej. Poprzez ten pokaz przypominamy o znaczeniu rolnictwa i pracy na roli, która przez stulecia była podstawą życia społeczności wiejskiej; promujemy folklor i dziedzictwo kulturowe regionu, angażujemy lokalne zespoły ludowe i KGW w tworzenie jego oprawy; integrujemy społeczność lokalną i odwiedzających, oferując wspólną przestrzeń do świętowania, wymiany doświadczeń i wspomnień o tradycjach.
Kilka razy organizowaliśmy inscenizację tradycyjnych wykopków w Gminie Jastrzębia w miejscowości Bartodzieje, realizacja takiego wydarzenia idealnie wpisywała się w lokalny folklor i kulturę rolniczą – podobnie jak już organizowana inscenizacja żniw czy dożynki. Wydarzenie o charakterze obrzędowym miało za zadanie pokaz dawnych prac, muzykę ludową, degustację lokalnych potraw oraz integrację mieszkańców, a tym samym wspierać zachowanie i promocję tradycji wiejskich w regionie. Do współpracy zapraszaliśmy lokalne KGW oraz zespoły ludowe.
„Potańcówka Wiejska” to taneczne spotkanie społeczności lokalnej, podczas którego mieszkańcy i goście mogą bawić się przy muzyce oraz wspólnie celebrować kulturę ludową i tradycyjną zabawę wiejską. Organizujemy takie potańcówki zarówno jako samodzielne wydarzenie, jak i w ramach większych imprez, np. festynów rodzinnych czy spotkań integracyjnych przy remizie strażackiej.W październiku 2024 r. Potańcówka Wiejska odbyła się w świetlicy wiejskiej w Jastrzębi, w ramach programu „Potańcówki Wiejskie” dofinansowanego przez Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi w Warszawie– to pokazuje, że jest to także wydarzenie o charakterze edukacyjnym i kulturotwórczym oraz wspierane instytucjonalnie.
Przegląd Zespołów Ludowych – Moc w Tradycji” to impreza która została zrealizowana z inicjatywy Gminnej Biblioteki Publicznej w Jastrzębi, a wsparcia udzielił Samorząd Województwa Mazowieckiego poprzez środki finansowe na nagrody dla zespołów.
Moc w Tradycji to przede wszystkim: prezentacja muzyki i śpiewu ludowego, promowanie regionalnych melodii, pieśni i repertuaru folklorystycznego, integracja pokoleń poprzez wspólne obcowanie z kulturą ludową, inspirowanie do aktywnego uczestnictwa w działaniach folklorystycznych. Przegląd odbył się w formie muzycznego spotkania, podczas którego zespoły ludowe, grupy śpiewacze oraz koła gospodyń wiejskich prezentowały utwory z repertuaru tradycyjnego. Wydarzenie miało także charakter integracyjny – objęło nie tylko występy sceniczne, lecz także okazję do wspólnej rozmowy, wymiany doświadczeń i wzajemnego poznawania się uczestników, zaproszonych gości i publiczności.
W 2025 r. Gminna Biblioteka Publiczna w Jastrzębiotrzymaładofinansowanie z Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi na realizację zadania pt. „Lekcja na ludowo” w ramach programu Folk(od)nowa. Projekt skierowany był do uczniów szkół podstawowych z najważniejszych miejscowości gminy: Jastrzębia, Woli Goryńskiej, Lesiowa, Kozłowa i Owadów, i zakładał przybliżenie tradycji muzycznej Ziemi Radomskiej. Podczas lekcji uczniowie mieli okazję spotkać się z twórcą ludowym – Zdzisławem Kwapińskim– muzykiem i laureatem licznych festiwali muzyki ludowej, w tym nagrody im. Oskara Kolberga. Spotkania odbywały się we wszystkich szkołach na terenie gminy i były okazją do żywej prezentacji muzyki ludowej, instrumentów i tradycji lokalnych.
Folklor w bibliotece nie jest jedynie elementem przeszłości – może stać się inspiracją do współczesnych działań animacyjnych, edukacyjnych i kreatywnych. Dzięki integracji tradycji z nowoczesnymi formami przekazu biblioteki pełnią funkcję żywego centrum kultury lokalnej, w którym pokolenia uczą się od siebie nawzajem, rozwijają wyobraźnię i twórczość oraz wspólnie budują poczucie wspólnoty. Animacja folkloru pozwala tradycji przetrwać w formach atrakcyjnych dla współczesnego odbiorcy, a jednocześnie wzbogaca lokalną przestrzeń kulturową.
Małgorzata Skwarek
Dyrektor Gminnej Biblioteki Publicznej w Jastrzębi